بحث كردن دربارهء چنين موضوعى كه وقوعش احتمال بعيد دارد مورد ندارد ، ولى به‌هرحال وضعى ايجاد نمايد كه هندوستان در معرض تهديد بيفتد و امنيت آن مختل گردد - استقرار پايگاهى در سيستان دست يازد هريك از مخاطرات مذكور و نيز همهء آنها احترازناپذير خواهد بود . هيچ عهدنامهء انگليس و روس نقض نخواهد گرديد و جنگى با افغانهاى سرسخت پيش نخواهد آمد و سرحد روسيه سيصد ميل به حريم مرزى هند نزديك و در اثر اين تفاوت و تغيير متناسبا ميزان نگرانى و مخارج و احتمال خطر براى هند بيشتر خواهد شد . اين موضوع بعيد مىنمايد كه روسيه بتواند از سيستان كويته را هدف قرار دهد ، ولى از چنين پايگاهى فرصت‌هاى بيشمار براى تحريك و فتنه‌انگيزى در ميان طوايف مرزى و امكان ور رفتن با بلوچستان خواهد داشت . در اينكه وضع آن دولت نسبت به افغانستان تا چه اندازه بهتر خواهد شد بسيار واضح است . حضور روس در خراسان يعنى نفوذ روسيه در هرات و سيستان همچنين نفوذ آن دولت در سبزوار و فراه كه دو پايگاه بسيار مهم سوق الجيشى در صورت پيش‌آمد تهاجمى از هرات به مقصد قندهار خواهد بود . من در اينجا راجع به جنبه‌هاى ديگر ارزش بهشت سيستان براى روسيه كه از آن جمله است تسهيل دسترسى او به درياى جنوبى بسط مقال نمىدهم ، زيراكه به نظر من يك بندر روس در خليج فارس يا اقيانوس هند از لحاظ يك وزير كابينه يا دولت انگليس به همان اندازه تحمل‌ناپذير است كه وجود بندرى انگليسى در كرانه بحر خزر در نظر هر تزار . ترديدى نيست كه دولت روس با ديدگان مشتاق آرزومند يافتن راه دريائى جنوب است و يكى از دو راهى كه مىتواند به آن هدف برسد يكى رخنه كردن به طرف جنوب از راه مشهد و سيستان است . اين حقيقت بدون‌شك و شبهه دليل ديگرى بر ارزش سيستان در نظر دولت روس است و فرض مسلم اين است كه اين موضوع در شرايط فعلى به قدرى بعيد مىنمايد و اميدوارم كه آنقدر هم دور از تصور باشد كه مرا از شرح و بررسى بيشترى در اين خصوص بىنياز سازد .